O διακεκριμένος ιστορικός του νομού μας, αλλά και της Μακεδονίας γενικότερα, Γιώργος Χιονίδης, σε έρευνα που διενήργησε στα 1975-76 στα αρχεία της στρατιωτικής εξεταστικής επιτροπής του Αγώνος στο με αριθμό 3.571/1826 έγγραφό της, όπως και στα 358 και 474 έγγραφά της, που σώζονται στο κουτί 110 του Αρχείου Αγωνιστών, αλλά και στο παλιότερο μητρώο των πολεμιστών του 1821, ανακάλυψε διάφορα αδημοσίευτα έγγραφα για τη δράση των μακεδόνων οπλαρχηγών. Προϊόν της παραπάνω έρευνάς του ήταν η μελέτη του «Ανέκδοτα έγγραφα και άγνωστα στοιχεία για κλεφταρματολούς και για την επανάσταση (1821-1822) στη Μακεδονία και ιδιαίτερα στον Όλυμπο», που δημοσιεύθηκε στα «Μακεδονικά (τόμος 20ός, 1980, σελ. 103). Η πολύτιμη αυτή μελέτη του μας έδωσε τη δυνατότητα να γνωρίσουμε την ύπαρξη ενός άγνωστου οπλαρχηγού με το όνομα Ζήσης Γηδιώτης (ό.π. σελ. 138), ο οποίος έδρασε υπό τις διαταγές του Μήτρου (Δημήτριου) Λιάκου ή Λιακόπουλου (που καταγόταν από την περιοχή του Ολύμπου), έχοντας συναγωνιστές του τον Λιόλιο Ξηρολειβαδίτη και τον Ιωάννη Ζήνο.
Το επίθετό του δείχνει ότι καταγόταν από τον Γηδά. Είναι γνωστό ότι κατά την περίοδο της Οθωμανοκρατίας συνηθιζόταν να έχουν σαν επίθετό τους το όνομα του πατέρα τους (στη γενική) ή το όνομα του χωριού τους ή και τα δύο μαζί. Έτσι μπορούμε να πιθανολογήσουμε ότι ο Ζήσης από τον Γηδά, μη αντέχοντας την τουρκική καταπίεση, πήρε τα βουνά και αντάμωσε με τους κλεφταρματολούς του Ολύμπου. Εκεί αναδείχθηκε σε ένα από τα πρωτοπαλίκαρα του Μήτρου Λιάκου, χωρίς να γνωρίζουμε άλλες λεπτομέρειες για τη δράση του.
Η δική μου συμβολή ήταν να παρακολουθήσω (στο πέμπτο βιβλίο μου του 2012) την πορεία της δράσης του αρχηγού του, Μήτρου Λιάκου ή Λιακόπουλου, θεωρώντας ότι την ίδια πορεία είχε υπό τις διαταγές του και ο συγχωριανός μας Ζήσης. Με τη σειρά του λοιπόν ο Μήτρος ήταν οπλαρχηγός σε αρματολική οικογένεια του Ολύμπου. Κατά τον Κασομούλη, το 1813 οι Οθωμανοί συνέλαβαν τον αρματολό Νικόλαο Κατερινιώτη στη Μηλιά Πιερίας και τον μετέφεραν στη Λάρισα. Τότε ο γιός του Διαμαντής Νικολάου (ή Ολύμπιος ή Καλτέκης ή Κατερινιώτης ή Μπαρούτης), 23 χρονών παλικάρι ανέλαβε το καπετανάτο του πατέρα του, το οποίο μετεγκατέστησε στα Πιέρια και μάλιστα στην περιφέρεια του Κολινδρού, παίρνοντας ως ψυχογιό τον αδελφό του Κώστα, με υπαρχηγούς (κολλιτζήδες) τον Μήτρο Λιάκο και τον Κώστα Μπίνο.
Το Μάιο του 1821 εκδηλώθηκε η επανάσταση στη Χαλκιδική με τον Εμμανουήλ Παπά. Όταν η κατάσταση εκεί χειροτέρευσε ο Εμμ. Παπάς, για να προκαλέσει αντιπερισπασμό, κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες να υποκινήσει σε επανάσταση τους οπλαρχηγούς των περιοχών του Ολύμπου και των Πιερίων. Στον ξεσηκωμό αυτό συμμετείχε και ο καπετάν Διαμαντής Νικολάου, ο οποίος ανταποκρίθηκε αμέσως στο αίτημα του Εμμ. Παπά για βοήθεια και του απέστειλε με πλοία τους κολλιτζήδες (υπαρχηγούς) του Λιάκο και Μπίνο με τετρακόσιους άνδρες, ενώ αργότερα πήγε κι ίδιος προσωρινά στη Χαλκιδική. Με ένα κλέφτικο στρατήγημα του Διαμαντή κατέφεραν να σκοτώσουν 500 Οθωμανούς και να κυριεύσουν 7 σημαίες. Όμως οι κλέφτες μαστίζονταν από πείνα και ελονοσία. Όταν ο Διαμαντής επέστρεψε στον Όλυμπο να στρατολογήσει άλλους μαχητές, ο Λιάκος πήρε τους άνδρες του και αναχώρησε.
Στα τέλη Φεβρουαρίου 1822 στη Σκάλα Ελευθεροχωρίου (σημερινή Ν. Αγαθούπολη), έφτασαν δυο ψαριανά καράβια, που έφεραν πίσω τον απεσταλμένο των Μακεδόνων στην Πελοπόννησο, Νικ. Κασομούλη, με μικρές ποσότητες πολεμοφοδίων. Ο Κασομούλης ήλθε αμέσως σε συνεννοήσεις με τους οπλαρχηγούς του Ολύμπου και τους μοίρασε πολεμοφόδια. Σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του επισκόπου Κίτρους Νικολάου, ο ενθουσιώδης Διαμαντής Ολύμπιος με τους επαναστάτες του Ολύμπου και με αυτούς που αποβιβάσθηκαν στο Ελευθεροχώρι είχε επιχειρήσει να επεκτείνει την επανάσταση και στα χωριά του Βίστριτζα (Αλιάκμονα), προφανώς στα χωριά νότια της κοίτης του Αλιάκμονα που ανήκαν στην επισκοπή Κίτρους, δηλαδή στα Μελικοχώρια. Ειδικότερα το σχέδιο του καπετάν Διαμαντή (τον οποίο ο Ν. Κασομούλης χαρακτηρίζει ως άπειρο) ήταν να προσβληθεί εξ εφόδου η κύρια δύναμη των Οθωμανών, που ήταν οχυρωμένοι στα πέτρινα σπίτια και στον πύργο του Κολινδρού και υπολογίζονταν σε 1.500 στρατιώτες περίπου και να πυρποληθεί η κωμόπολη με αναμμένους δαυλούς από κατράμι, ενώ ο Καραμήτζος κι ο Λιάκος θα καταλάμβαναν το πέρασμα (πόρο) του Αλιάκμονα και θα έβαζαν φωτιά στα χωριά του κάμπου, έως ότου φθάσουν οι Συραίοι, στους οποίους ο καπετάν Διαμαντής είχε εμπιστευθεί τη φύλαξη του περάσματος.
Μάταια ο Κασομούλης, ο Διαμαντής και ο Ντίτζιας, προσπάθησαν με μικρή δύναμη τριακοσίων ανδρών να καταλάβουν την οχυρή θέση του (τη νύχτα της 8ης Μαρτίου 1822). Την ίδια νύχτα της ανεπιτυχούς επίθεσης κατά του Κολινδρού, κάτω στον κάμπο το Ρουμλουκιού ο Καραμήτζιος και ο Λιάκος είχαν βάλει φωτιά στα χωριά και «η φλόγα ανέβη στους ουρανούς». Νομίζω ότι τότε θα κάηκαν αρκετά τούρκικα κονάκια και τσιφλίκια των Μελικοχωρίων. Παράλληλα ο καπετάνιος Γιώργης Συρόπουλος εμπόδισε τουρκική δύναμη να περάσει τον Αλιάκμονα και στρατοπέδευσαν στην απέναντι όχθη. Η νυχτερινή εκείνη επιχείρηση, ήταν η αρχή της νέας ανταρσίας των Μακεδόνων. Από τότε άρχισαν οι εχθροπραξίες στην περιοχή αυτή.
Όλες οι έξοδοι των Τούρκων από τον Κολινδρό αποκρούονταν από τα ελληνικά σώματα που τους πολιορκούσαν. Οι Γερμανοί φιλέλληνες τοποθέτησαν σε επίκαιρα υψώματα δύο κανόνια και βομβάρδιζαν την κωμόπολη. Οι κανονιές αχολογούσαν με βροντερούς αντίλαλους και ξεχύνονταν προς το Βέρμιο και σε όλη την πεδιάδα του Αλιάκμονα και του Αξιού ως τη Θεσσαλονίκη, δίνοντας θάρρος στους χριστιανούς. Τελικά οι ελληνικές δυνάμεις που πολιορκούσαν τον Κολινδρό δεν άντεξαν το χιόνι που έπεσε και πολλά τμήματά τους αποχώρησαν για τη Μηλιά. Μόνο ο καπετάν Διαμαντής με τους άνδρες του έμεινε απερίσκεπτα, να προβάλει αντίσταση στην Καστανιά, όπου στις 30 Μαρτίου 1822 υπέστη δεινή ήττα από το τουρκικό ιππικό, που τους κυνήγησε ως τη Ριάντιανη (Ρυάκια Πιερίας).
Ο βαλής της Θεσσαλονίκης Μεχμέτ Εμίν στις 27-3-1822 (ή 15-4-1822) ξεκινούσε αυτοπροσώπως κατά της επαναστατημένης Νάουσας, διατάζοντας τις οθωμανικές αρχές του καζά της Βέροιας «φροντίσετε να συγκεντρώσετε τάχιστα από το καζά σας ανάλογη ποσότητα τροφίμων, που θα χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες του υπό εμέ στρατεύματος των πιστών κατά τη διάβασή του από το Ρουμλούκι μέχρι τη Βέροια, προσπαθούντες να μην υποφέρουν οι σε εκστρατεία βρισκόμενοι πιστοί μουσουλμάνοι». Kατά τη διάρκεια της πολιορκίας έφθασε ελπιδοφόρα επικουρία για τους επαναστάτες από τον Διαμαντή Ολύμπιο με τους διακόσιους πενήντα οπλίτες του. Όμως την νύχτα της 12ης προς 13η Απριλίου 1822 οι Τούρκοι κατόρθωσαν, μετά από προδοσία, να εισβάλουν στην πόλη, όπου έγιναν φοβερές οδομαχίες. Μέσα στη Νάουσα οι Τούρκοι έσφαζαν τους άνδρες, αιχμαλώτιζαν τα γυναικόπαιδα, λεηλατούσαν και έβαλαν φωτιά στα σπίτια. Τότε το σώμα του Διαμαντή διέφυγε στη νότια Ελλάδα, η οποία ήδη γευόταν τις πρώτες νίκες της Μεγάλης Επανάστασης. Εκεί έφτασε και ο Μήτρος Λιακόπουλος με τους συναγωνιστές του συνεχίζοντας τη δράση τους για την απελευθέρωση της Ελλάδας, γι’ αυτό και προβιβάστηκε σε αντιστράτηγο στις 11.8.1825.
Όταν το ελληνικό κράτος δεχόταν αιτήσεις και λάμβανε αποφάσεις το 1826 για καταβολές αποζημιώσεων στους αγωνιστές της επανάστασης, αναγνωρίσθηκε ότι οφείλονταν από το Ελληνικό Κράτος στον Μήτρο Λιακόπουλο μεγάλα ποσά για όσα δαπάνησε στον Αγώνα. Συγκεκριμένα δέχθηκαν ότι είχε να παίρνει 43.100 γρόσια, τα οποία δικαιούνταν μαζί με άλλους τρείς Μακεδόνες οπλαρχηγούς και συνεργάτες του, δηλαδή τον Ζήση Γηδιώτη, τον Λιόλιο Ξηρολειβαδίτη και τον Ιωάννη Ζήνο. Από αυτή την αναφορά πληροφορούμαστε για την ύπαρξη και το σημαντικό έργο του καταγόμενου από τον Γιδά (Γηδά) οπλαρχηγού, που αποδεικνύει την ενεργό συμμετοχή των κατοίκων του κάμπου του Ρουμλουκιού καθ’ όλη την διάρκεια των επαναστατικών γεγονότων.
Από το 1989 έχω προτείνει (με δημοσιευμένο άρθρο μου) στο δημοτικό συμβούλιο της πόλης μας να ονομάσει έναν δρόμο ή πλατεία της Αλεξάνδρειας με το όνομα του αναγνωρισμένου αγωνιστή της Επανάστασης Ζήση Γηδιώτη. Άς ελπίσουμε ότι θα γίνει κάποτε.-
Αλεξάνδρεια, 24.3.2026 ΓΙΑΝΝΗΣ Δ. ΜΟΣΧΟΠΟΥΛΟΣ mosio@otenet.gr
